معتزله بصره را ابراز كرده‌اند . هشت كتاب از آثار وى در ردّ آثار ابن راوندى است يعنى ردّ كتاب‌هاى التاج ، الدّامغ ، الزّمرّد ، نعت الحكمه ، الفريد ، قضيب الذّهب ، و امامة المفضول ، و نيز ردّ كتاب فضيحة المعتزلهء همو كه به نام الانتصار مشهور است . هفت كتاب نخستين از ميان رفته است ، و تنها الانتصار باقى مانده كه توسط اچ . اس . نيبرگ « 1 » . به سال 1927 در قاهره چاپ شده ، و توسّط آلبرت نصرى نادر تجديد چاپ و به فرانسه ترجمه شده است ( بيروت ، 1957 ) . دربارهء عقايد كلامى او در ترجمهء شحّام اشاراتى آمده است ، بدانجا رجوع شود . اطّلاعات بيشتر را نيز در مآخذ موجود در پاورقىها مىتوان يافت . نيز ، - به مقالهء « - al Khayyat » در : Ency . , of Islam , Vol . IV / 1162 - 1164 , New Edition . 29 . ابو على جبّائى ( فت ، 303 ه . ق . ) ابو على محمد بن عبد الوهّاب جبّائى ( وفات ، 303 ه . ق . ) ، شاگرد ابو يوسف يعقوب بن عبد اللّه شحّام بصرى ، و رئيس معتزلهء بصره و امام متكلمان عصر خويش بوده است . « 2 » او و پسرش ابو هاشم آخرين دوره‌هاى اهمّيّت معتزله را نشان مىدهند . « 3 » عقايد او بسيار گسترده است و در بسيارى از كتب اسلامى - و به ويژه اشعريه و شيعه - نيز بدانها اشارت رفته است . « 4 » در اينجا مهمترين آنها را نام مىبريم : 1 . اعتقاد به جوهر فرد يا جزء لايتجزا . در اين باره رأى خاصى داشته است . 2 . اعراض . در مورد برخى از اعراض به بقاء و برخى به فناء اعتقاد داشته است . 3 . فناء . اگر خدا بخواهد كه عالم را فانى سازد ، عرضى نه در محلّ آن مىآفريند ، و به واسطهء آن همهء اجسام و جواهر را فانى مىسازد . همين طور خدا قادر است كه همهء عالم را فانى سازد ، ولى نمىتواند بعضى اجسام را فانى بكند و بعضى را نكند . دربارهء معدوم ، استحالهء بعث اجسام ، صفات ازلى و جز اينها نيز عقايد ويژه‌يى داشته كه ما از ذكر آنها تن مىزنيم . « 5 »

--> ( 1 ) . H . S . Nyberg . ( 2 ) . وفيات الاعيان ، 1 / 685 و ما بعد . ( 3 ) . زهدى جار اللّه حسن ، المعتزله ، 149 ، چاپ قاهره ، 1366 ه . ق . / 1947 م . ( 4 ) . شرح نهج البلاغه ، 11 / 219 - 221 ، چاپ محمد ابو الفضل ابراهيم . ( 5 ) . الملل و النحل ، 1 / 60 ؛ مقالات الاسلامييّن ، 2 / 307 - 308 .